De Bulgaarse viering van Baba Martha (grootmoeder maart)

Op 1 maart begon de Bulgaarse viering van Baba Martha (grootmoeder maart) hier. Je ziet vrijwel iedereen nu rode en witte ‘martenitsi’ dragen. Een martenitsa is een soort talisman die letterlijk overal, maar voornamelijk op straat, wordt verkocht sinds februari. De meeste mensen hebben de martenitsi gewoon om hun pols, maar er zijn ook mensen die de talisman in de vorm van een kwastje of broche aan hun kleding of tas spelden. Zelfs voor huisdieren is er een variatie te koop, maar er is ook bijvoorbeeld decoratie voor aan de voordeur of brievenbus verkrijgbaar. Vaak zijn deze talisman ook voorzien van twee wollen poppetjes: een wit, mannelijk poppetje genaamd ‘Pizho’ en rood, vrouwelijk poppetje met de naam ‘Penda’. Deze twee poppetjes staan samen voor nieuw leven, een nieuw begin. De martenitsi zijn altijd rood en wit gekleurd. Deze kleuren hebben een symbolische betekenis, maar helaas kan ik niet met zekerheid zeggen wat. Ik heb onder andere gehoord: liefde, vriendschap, vruchtbaarheid, gezondheid, geluk, voorspoed en mooi weer. De juiste betekenis kan ik helaas niet vinden op het internet en hier iedereen zegt iets anders, dus ik weet het niet zeker. Gelukkig is het allemaal positief, dus wat het ook mag zijn: het is sowieso goed!

De martenitsi worden niet voor jezelf gekocht, maar aan elkaar gegeven in maart. Meestal is dit 1 maart, als de maand begint en in principe worden ze gedragen tot en met 21 maart. Daarna mag de martenitsi af doen als je een ooievaar ziet en omdat deze niet overal voorkomen is een zwaluw of bloesem ook goed. Iedere martenitsa wordt bij het afdoen aan een tak van een ontluikende boom of struik gehangen. Er is een gezegde: “als je jouw martenitsa niet draagt, dan brengt baba Martha het kwaad”. En behalve het dragen van je martenitsa zijn er nog meer gebruiken die grootmoeder Martha tevreden houden. Een voorjaarsschoonmaak zorgt er bijvoorbeeld voor dat Martha je kan komen opzoeken om je gezondheid en voorspoed te wensen, want oudere vrouwen zien nu eenmaal graag een fris en opgeruimd huis. Een ander grappig gebruik voor mannen is het kiezen van een datum in maart. Als op deze dag het weer zonnig en mooi is, dan is het karakter van je vrouw of vriendin dat ook voor het aankomend jaar. Maar is het op jouw gekozen dag koud en vies, dan.. juist!

Maar wat zijn deze martenitsi nou precies?

Er gaan vele verhalen en legendes de ronde over deze mythe. In een daarvan is maart een oude vrouw genaamd ‘Martha’. Ze heeft temperamentvol karakter en dat verklaart waarom het weer zo drastisch veranderd deze maand; van warme, zonnige, lentedagen tot koude, regenachtige winterdagen. Een Bulgaars gezegde hierover is: “Martha is weer boos”. Om Marta tevreden te houden worden er martenitsi gedragen om het weer gunstig te stellen. Als men een ooievaar of zwaluw ziet worden de martenitsi opgehangen in bloesem ter bezwering van slecht weer.

In een ander verhaal gaat het om heerser en stichter van Bulgarije ‘Khan Asparuh’. Hij wilde het stichten van Bulgarije vieren door een offer te brengen aan de oude god ‘Tangra’. Volgens voorschriften moest hij hiervoor het vuur met een takje dille aansteken, maar dit kon hij nergens vinden. Plotseling landde er een duif op Asparuch’s schouder, gezonden door zijn zus. Een takje dille was met een wit stukje touw aan zijn pootje gebonden, maar de duif was onderweg gewond geraakt waardoor het touwtje gedeeltelijk rood was gekleurd. Asparuch volbracht zijn offer en bevestigde het touwtje aan zichzelf, in de hoop op gezondheid en geluk.

En op het internet tijdens mijn speurtocht naar nog meer mythes (niet gevonden, wel andere versies op bovenstaande verhalen) las ik dat het gebruik uit de Romeinse tijd stamt, toen een jaar nog tien maanden telde en het nieuwe jaar op 1 maart begon. Op de eerste dag van het nieuwe jaar wenste iedereen elkaar geluk en spelde een rood en wit kwastje op. Het gebruik schijnt ook in andere landen in de Balkan voor te komen.

Zoals je ziet zijn er veel verschillende legendes die de ronde doen over martenitsi, baba Martha, Pizho&Penda en Khan Asparuh. Wat het echte verhaal is schijnt niemand te weten. En het maakt ook niet uit hoe het ooit is begonnen, het is een van de leukste tradities die ik ooit heb meegemaakt. We vieren het leven en het is een goede start van de lente. En Bulgaren zijn er dol op, dus als je een Bulgaars persoon kent, doe gezellig mee en geef hem of haar een martenitsa. Ik weet zeker dat het ontzettend gewaardeerd wordt!

Chestita baba Martha!

Facebook Comments

comments

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

CommentLuv badge